Een toekomstplan voor alleenstaande vluchtelingen

Werken met een toekomstplan is met jonge alleenstaande vluchtelingen extra uitdagend, weet Elli Elskamp, projectmanager van YOIN. YOIN is een van de deelnemers aan de pilot Werken met een toekomstplan.

In 2015 kwamen grote aantallen vluchtelingen Nederland binnen, onder wie veel alleenstaande minderjarige jongeren. Entrea lindenhout nam het initiatief om kleinschalige woonruimte in te richten, in eerste instantie voor ruim honderdvijftig jonge vluchtelingen. Hieruit is YOIN ontstaan: begeleiding bij opvang, wonen en opgroeien van jonge alleenstaande vluchtelingen (16-18 jaar).

Zeker met deze doelgroep is toekomstgericht werken makkelijker gezegd dan gedaan, legt Elli Elskamp uit. 'Voor alle jongeren op deze leeftijd is het ingewikkeld om hun toekomst te plannen. Maar deze jongeren hebben veel meegemaakt onderweg, en in hun land van herkomst. Ze hebben niet meer het sociale netwerk en de steun van familie. En dan zegt het systeem: op je 18e ben je volwassen en moet je de opvang uit. Dat is een slechte zaak. Ik kan me voorstellen dat op 18-jarige leeftijd de voogdij stopt. Maar niet dat ze daarmee ook de opvang moeten verlaten. Geen enkele ouder zet zijn kind het huis uit op z'n 18e verjaardag.'

Staan deze jongeren als ze 18 worden op straat?

'In de meeste gemeenten hebben we een verlenging kunnen regelen, maar dat is een ingewikkeld proces. Deze jongeren vallen onder de asielwetgeving, dus ze kunnen geen verlengde jeugdhulp krijgen. De asielwetgeving zegt dat het klaar is in de opvang en de Wmo behandelt hen als taakvolwassenen. Ik vind dat echt een systemische fout.'

'We bereiden de jongeren wel goed voor: in Nederland ben je vanaf 18 jaar volwassen en dan kun je keuzes maken. Wat wil je worden? Naar welke school ga je? Hoe zorg je voor een inkomen? Op welk netwerk kun je terugvallen? Stap voor stap praten we met jongeren over hun toekomst, wat ze belangrijk vinden en wat ze willen leren. Dat komt allemaal terug in een toekomstplan.'

'Tegelijkertijd zien we hoe ingewikkeld dit is. Als je aan deze jongeren vraagt hoe het gaat, zeggen ze: het gaat goed, mevrouw. In het perspectief van hun reis, en van de situatie in hun herkomstland, gaat het natuurlijk ook goed. Maar in ons zorgsysteem hebben we een hulpvraag nodig. Met zo'n toekomstplan helpen we jongeren om inzicht te krijgen in wat er goed gaat en wat nog niet.'

Wat vraagt het werken met jonge alleenstaande vluchtelingen van professionals?

'Vooral aan de relatie werken. Betrouwbaar zijn, geïnteresseerd zijn in de ander, ook jezelf laten zien. Dan leren de jongeren ons vertrouwen. We zien dat bij gemeenten, met welwillende mensen die alles willen uitleggen. Maar deze jongeren hebben alleen overheden gekend die onbetrouwbaar waren. Dus waarom zouden ze de gemeente vertrouwen? Daarom pleiten wij voor een doorgaande lijn. Als een jongere 18 wordt en zelfstandig gaat wonen, vragen wij de gemeente om langer ambulante begeleiding te financieren, op de nieuwe woonplek. Hoe maak je contact met je buren, waar vind je de huisarts, wat doe je met je vuilnis? Het werkt goed als hun oude begeleider dat doet. Net zoals een ouder zijn kind begeleidt als hij of zij op kamers gaat.'

Zijn gemeenten bereid om doorlopende begeleiding te financieren?

'We zijn hier nu drie jaar mee bezig en we zien successen. Maar ik praat er de blaren voor op m'n tong. Geld is daarbij een probleem. Maar nu niet investeren betekent straks jongeren in medische voorzieningen of met een uitkering op de bank, vereenzaming, uitsluiting en schuldenproblematiek. Daarnaast zien we veel wisselingen van ambtenaren en zijn er in een gemeente veel lagen. Een welwillende ambtenaar die weet hoe het werkt is geen garantie dat het goede ook echt gebeurt. Ook zij zitten vaak vast in systemen.'

Wat bepaalt de successen?

'Ik denk ons nauwe contact met gemeenten. Zo had onlangs een jongen een huis aangeboden gekregen van de gemeente, maar hij weigerde die. Ik leg dan uit dat dit gedrag is dat hem tijdens zijn vlucht heeft beschermd. Hij moet nog leren dat hier dit gedrag juist tegen hem werkt. Dus geef ons de ruimte, dan blijven wij hem begeleiden om de goede keuzes te maken. Afgelopen maandag heeft hij getekend voor de woning.'

'Voor een deel moeten we aanvaarden hoe het systeem werkt. Maar we vragen het systeem ook om mee te kijken hoe deze jongeren het best tot hun recht komen. We proberen organisaties mee te krijgen in zo'n toekomstplan, en dat kan nog veel beter. Vaak wordt eerst de vraag gesteld of de jongere een cliënt is. Dan kan een jongere bijvoorbeeld niet worden ingeschreven bij Werk & Inkomen omdat hij geen 18 is.'

'Het lukt wel steeds beter om casusoverleggen te organiseren. We proberen dan tot een gezamenlijk plan te komen. In Apeldoorn experimenteren we met een app: een community waarvan de jongere bepaalt wie erin mag. Van de huisarts en een leerkracht tot een voetbaltrainer of een YOIN-begeleider.'

Waarom doen jullie mee aan de pilot Werken met een toekomstplan?

'We willen onszelf verbeteren en met elkaar blijven leren. Zo creëren we een olievlek. En we willen deze doelgroep meer bekendheid geven. Dit zijn niet alleen asielkinderen. Dit zijn Nederlandse burgers, die ook rechten hebben. Op straat zie je misschien een groepje jongeren met capuchons op, waar je met een bocht omheen loopt. Maar als je individueel contact hebt, zie je wat een bijzonder persoon er tegenover je staat. Het zijn gewoon ontzettend leuke jongeren.'